بررسی شبیه سازی تاریخی از منظر عقل، علم و دین
موضوع شبیه سازی حوادث به صدر اسلام همواره در تاریخ ملل اسلامی اتفاق افتاده. آن هنگام که علی (ع) با هارون مقایسه می شود و ان هنگام که خلفا خود را جانشینان پیامبر می دانند و آن هنگام که شاهان صفوی و سلاطین عثمانی هر یک خود را جانشین پیامبر می دانند چنین رویکردی مطرح بوده است. البته همواره فرد یا گروهی منتقد چنین شبیه سازی هایی  بوده اند. در ایران پس از انقلاب به خاطر ماهیت اسلامی حکومت چنین شبیه سازی هایی بسیار دیده شده و در پس آن اعتراضات فراوانی نیز به این شبیه سازی ها وجود داشته است. در سالهای اخیر اصلاح طلبان در اغلب موارد به چنین رویکردی معترض بوده اند اما آنچه موجب نگاشتن این نوشتار شد، اعتراضاتی است که در روزهای اخیر از جانب برخی از اصولگرایان به این رویکرد شده است. در این نوشتار امکان سنجی شبیه سازی تاریخی از منظر عقل و شرع و علم مورد بررسی قرار گرفته است.
 
امکان سنجی عقل و علمی  شبیه سازی تاریخی
شبیه سازی تاریخی از منظر عقل به یکی از روشهای استدلال عقلی باز می گردد. از منظر منطق صوری استدلال بر 4 وجه می باشد قیاس، استقرا، تمثیل و خطابه. شبیه سازی تاریخی برگرفته ازمفهوم استقرا ست که در آن عقل از نتایج جزئی با توجه به احتمال تکرار وقایع به نتایج کلی می رسد. در این نوع استلال عقل برآن است که هنگامی که یک اتفاق به چند باره روی داد پس می توان چنین محتمل دانست که این اتفاق در آینده نیز رخ خواهد داد. بنابراین می بایست از خطاهایی که در رویدادهای اولیه آن اتفاق افتاده است، اجتناب نمود. بسیاری از فلاسفه چنین رویکردی را عامل رشد سریع علم در صده های اخیر دانسته اند. چنین عاملی آنقدر برای فلاسفه غرب مشهود بود که رفته رفته گروهی از فلاسفه همچون دیوید هیوم به عنوان تجربه گرایان ظهور نمودند. از منظر این فلاسفه تجربه مهمترین عامل کشف حقایق و البته معتبر ترین آنهاست. این روند تا جایی پیش رفت که گروهی به نام حلقه وین یا اثبات گرایان منطقی (پوزیتیویسم منطقی )هر گزاره و موضوعی را که به حواس در نمی آمد  فاقد اعتبار و بی معنی دانستند. در هر صورت استفاده از شبیه سازی تاریخی از منظر فلسفی در دایره تجربه گرایی قرار می گیرد به این صورت که تکرار اتفاقات گذشته که به کمک  حواس ثبت می شوند موجب استخراج قوانینی برای پیشگویی در آینده خواهند بود.
 
اثبات برتری کشف حقایق به کمک تجربه گذشته در فلسفه موجب گسترش بیش از پیش استفاده از داده های تاریخی و تجربی در علم شد. از انتهای صده 19 میلادی روشهای آماری فراوانی همچون، انواع  رگرسیون ها(regressions  )، آمار استنباطی (inferential statistics)، توزیعهای آماری (Statistical distributions)جهت  استفاده از داده های تاریخی ابداع شدند. کار به جایی کشید که داده های تاریخی کیفی و غیر عددی و نامشخص درعلوم انسانی نیز به روشهای کد گذاری  مورد استفاده تحلیل های کمی قرار گرفتند. چنین رویکردی در ریاضیات و علوم کامپیوتر نیز با نام شبیه سازی (Simulation)مورد استفاده قرار گرفت. مبنای تمامی این روشهای گفته شده این بود  که برای یک سیستم یا یک مجموعه و یا یک هدف تعدادی داده تاریخی (آنچه قبلا اتفاق افتاده است) جمع آوری شده و سپس با کمک  روشهای مورد نظر به پیش بینی آینده و همچنین ارائه راهکار پرداخته می شود.
 
با این حساب مشخص می شود که استفاده از داده ها و اطلاعات تاریخی برای ارائه راهکار در زمان حال و پیش بینی آینده هم از نظر عقل و فلسفه پذیرفته شده است و هم از نظر علم. اساساً اگر چنین رویکردی انکار شود تمامی پیشرفتهای علمی نیز باید مورد انکار واقع شوند. در واقع آنچه می بایست مورد مناقشه باشد روش شبیه سازی تاریخی است نه اصل آن که در ادامه به روش شبیه سازی نیز پرداخته خواهد شد.
 
امکان سنجی دینی شبیه سازی تاریخی
شبیه سازی تاریخی حتی در دین و قرآن نیز امری غریب نیست. عده ای چنان این روش را زیر سوال می برند که گویی این روش ابداعی مربوط به سالهای اخیر است. اساس بسیاری از آیات قرآن بر شبیه سازی قرا رگرفته است. قرآن کریم دارای آیات بسیاری در مورد سرگذشت پیامبران و اقوام و شخصیتهای گذشته است. در قرآن گاهی از سرنوشت نوح و موسی و ابراهیم و شعیب و غیره گفته شده و گاهی از اقوامی که دچار عذاب الهی شده اند. شخصیتهایی همچون ذوالقرنین و ملکه سبا به عنوان افرادی غیر معصوم نیز مورد اشاره قرار گرفته اند.
 
سوالی که مطرح می شود این است که منظور خداوند از این آیات و داستانها چیست؟آیا برای سرگرمی چنین آیاتی در قرآن آمده است؟آیا داستانهای همچون یوسف (ع) یا مریم (س ) برای قصه های فرزندان ما مورد اشاره قرار گرفته اند؟قرآن خود با اشاره به این آیات و آیات دیگر که در مورد مثالهای قرآنی است شبیه سازی تاریخی را مورد تایید قرار می دهد. قرآن گاهی از پیامبر می خواهد تا به مومنین بگوید در زمین سیر کنید تا عاقبت اقوام ستمکار را ببینند و عبرت بگبرند( انعام 11 ) و در جایی دیگر عاقبت فرعون را متذکر می شود که آیات خدا را تکذیب نمود( اعراف 103 ) و همین اندرز را در آیات یونس 39  و 74 برای مکذبان می دهد. البته تمامی این شبیه سازی های قرآنی بر داستانهای آن و هشدار به تکذیب کنندگان حقیقت نبوده و در مواردی دیگر شبیه سازی ها را جهت مژده مومنان و پرهیزگاران مورد استفاده قرار می دهد. در سوره هود آیه 49، قرآن هم دلیل ارائه داستانهای قرآنی را بیان می کند و هم آن را عبرتی برای پرهیزگارن قرار می دهد تا از این داستانها استفاده کرده و سرنوشتی نیکو برای خود فراهم آورند.
 
روش شبیه سازی چگونه باشد؟ قوانین، علتها یا اصول به جای روابط شخصی
پس احراز انطباق شبیه سازی با عقل، دین و علم سوالی که مطرح می شود این است که روش شبیه سازی باید چگونه باشد تا نتیجه ای درست به همراه داشته باشد؟آیا به صرف مشاهده اینکه در تاریخ فرزندان پیامبران انسانهای درستی بوده اند  می توان نتیجه گرفت پس تمامی فرزندان پیامبران یا امامان معصوم نیز انسانهای درستی هستند؟ آیا حق همیشه با آنهاست؟آیا اگر در برهه ای از تاریخ بین جانشین یک رهبر و عده ای دیگر اختلاف افتاد و سپس مشخص شد که حق با جانشین مورد نظر بود، آیا می توان نتیجه گرفت که همواره حق با جانشینان است؟
 
اشتباهی که اغلب در شبیه سازی های تاریخی روی می دهد، استفاده از روابط و مشخصها های افراد به عنوان اصل شبیه سازی است  در صورتی که مبنای شبیه سازی می بایست علتها و قوانین باشند. به عبارتی پسر پیامبر بودن که یک رابطه و مشخصه است نمی تواند مبنای شبیه سازی باشد بلکه در این بین باید قانون رابطه پیامبر و فرزند صالحش یا به عبارتی علت صالح بودن را کشف نمود و سپس آن را مبنای شبیه سازی قرار داد. در مثال فرزند پیامبر آنچه مبنای شبیه سازی است قانون رابطه یعنی اخلاق نیکو، پرهیزگار بودن و سایر عللی است که موجب صالح بودن و بر حق بودن است.
 
بنابراین نمی توان گفت چون در فلان تاریخ فرزند فلان پیامبر صالح بوده پس الان نیز فرزند یک رهبر صالح به همان نسبت صالح است و حق با اوست. بلکه باید گفت چون فرزند آن پیامبر به این دلایل بر حق بود پس در حال حاضر نیز هر کس واجد این اصول حق باشد صالح است و نه الزاما فرزند آن رهبر صالح. اگر فرزند رهبر صالح نیز واجد آن خصوصیات و آن روابط با پدرش باشد او هم صالح است و در غیر این صورت خیر.
 
مورد دیگری که در شبیه سازی می باید مورد استفاده قرا رگیرد برهان خلف است. اگر یک قانون  یا علت برای شبیه سازی ایجاد شد می توان در جهت خلاف آن نیز حرکت کرد وتا هنگامی مثال نقضی برای آن  قانون یافت نشد می توان به آن قانون اتکا نمود. مثلا وقتی شبیه سازی  بر رابطه پدری و فرزندی استوار می شود باید این سوال مطرح شود که آیا هیچگاه نشده که فرزند پیامبری صالح نبوده باشد؟کنکاش در پاسخ به این سوال می تواند اعتبار قانون یافت شده برای شبیه سازی را مورد تایید یا انکار قرار دهد.
 
در شبیه سازی های علمی نیز چنین موردی مبنای کار است. در صورتی می توان برای یک متغیر عمل شبیه سازی را انجام داد که متغیر مربوطه را بتوان در رابطه و قانونی که با متغیر دیگر تشکیل می دهد، قرار داد سپس با استفاده از قانون مربوطه مقدار مجهول متغیر  را بر اساس مقدار مشخص متغیر معلوم در زمان حال مشخص نمود.
 
نتیجه
همانطور که مشخص شد شبیه سازی امری است مورد تایید عقل و علم و دین و آنگونه که عده ای آن را برنمی تابند نیست که ابداعی در سالهای اخیر باشد. شبیه سازی حتی مربوط به داده های صرفا کمی هم نیست چرا که روشهای مدلسازی ساختاری برای داده ههای کیفی مانند مدلسازی معادلات ساختاری(structural  Equition modeling  ) نیز در علوم انسانی و آمار ابداع شده است. آنچه موجب لوث شدن شبیه سازی تاریخی است استفاده غلط و بی جا از آن و استفاده شخصشی و مبتنی بر روابط می باشد. آنچه موجب انکار این روش از سوی عده ای می باشد نیز در زیان آنها در استفاده از این روش  و یا اشتباه خود آنها در استفاده از آن نهفته است. می باشد. شبیه سازی ها اگر بر اساس قوانین روابط و بر اساس علتها صورت بگیرند می توانند بسیار مثمر ثمر واقع شوند. شبیه سازی در راستای این حدیث می باشد که مومن نباید از یک سوراخ دوبار گزیده شود.


الف

---

---